Eén van mijn cliënten sloot een aantal maanden geleden zijn eerste sessie van ons coaching traject af met de verzuchting: ik ga toch wel snel een aantal inzichten krijgen uit de volgende gesprekken, hoop ik?

Een paar waarschuwingen vooraf: De formulering van de titel van deze blog impliceert wellicht een concrete en eenvoudige oplossing. Met oplossingen trek je natuurlijk altijd meer lezers (en dat is toch wat elke blogger wil?). In ieder geval meer mensen die snel zullen scannen of dit stukje die oplossing inderdaad biedt. Daarom meteen een volgende waarschuwing en feitelijk ook de conclusie: je zult vooral zelf aan het werk moeten om er achter te komen hoe het precies bij jou zit. Hieronder leg ik uit waarom dat zo is. En dan de laatste waarschuwing: de lengte van deze blog is altijd veel te kort om iets van de complexiteit van een relatie in zijn volle omvang te kunnen belichten. Ik neem je daarom in vogelvlucht mee in de eerste stappen van een boeiend ontdekkingsproces.

Maar eerst de aanleiding waarom ik iets met je wil delen over het begrip inzicht. Eén van mijn cliënten sloot een aantal maanden geleden zijn eerste sessie van ons coaching traject af met de verzuchting: ik ga toch wel snel een aantal inzichten krijgen uit de volgende gesprekken, hoop ik? Eerlijk gezegd maakte die directe vraag mij in eerste instantie onzeker en aan het twijfelen aan mijn eigen competenties. ‘Wat zijn inzichten eigenlijk precies?’ zo vroeg ik mij af. ‘En waarom wil hij dat zo snel?’ was mijn volgende vraag. Mijn eerste reactie was dat ik hem moest overtuigen dat dit (snel en veel inzicht in de volgende gesprekken) uiteraard het geval was. Tot ik mij afvroeg of ik hem aan het overtuigen was of misschien eerder mij zelf. Ik kwam, na wat gepieker en de nodige zelfreflectie, tot het inzicht (!) dat inderdaad het laatste het geval was. Ik had de (belemmerende) overtuiging dat het succes van mijn methode gemeten werd aan de snelheid waarmee het zichtbaar resultaat opleverde, in het geval van deze cliënt: concrete, meetbare inzichten. En dat is natuurlijk niet zo. In de volgende sessie heb ik dit, zijn vraag, mijn reactie en het proces met hem besproken. Dat vroeg wat moed van mijn kant en inlevingsvermogen van zijn kant. Beiden bracht het ons het besef en het inzicht dat je de tijd (en soms veel tijd) moet nemen om dingen te willen en te durven onderzoeken.

En wat is de connectie met het onderwerp ‘relaties”? Relaties (met je partner, met je vader of moeder, broer of zus) is één van de altijd terugkerende thema’s in mijn gesprekken met cliënten. Het blijkt vaak zowel de oorzaak van disfunctioneel gedrag als de bron voor nieuw gedrag. Daarom leek het mij goed om te onderzoeken in hoeverre begrippen als Inzicht en Inlevingsvermogen van invloed zijn op specifiek dit thema.

Inzicht (ik kom zo op de definitie van wat inzicht feitelijk is) ontstaat na het (meermalen) doorlopen van het volgende drie-stappen-model:

1. bouw aan je eigen fundament: in dit geval: wat betekent die relatie nou precies voor jou? Wat is je eigen rol daarin? Hoe verhoud jij je tot je (zaken/levens)partner? Wat zou je willen veranderen bij jezelf?
2. experimenteer met nieuw gedrag (pas toe wat je in stap 1 bent tegengekomen)
3. benoem concrete voordelen die dit nieuwe gedrag voor jou opleveren en versterk daarmee je fundament (je bent weer terug bij stap 1)

Zonder dat je zelf dit proces al een keer bewust hebt doorlopen kun je misschien voorstellen dat elke stap op zich al aardig wat tijd neemt, laat staan het meermalen doorlopen van het totale proces. Daar komt bij dat veel van de mensen die aan een coaching traject beginnen de 40 vaak gepasseerd zijn en dus al een aardig fundament hebben opgebouwd. Waar dit drie-stappen model juist vraagt om kleine, maar vaak essentiële delen van dat fundament te herzien en opnieuw op te bouwen. En dan heb ik het nog niet eens over de moed (en de tijd) die het vraagt om te gaan experimenteren met nieuw gedrag.

Maar wat is inzicht nu precies? En wat heeft inlevingsvermogen (empathie) hier mee te maken?

Volgens de bekende Gestaltpsycholoog Wolfgang Köhler (1887) is inzicht: ‘Het herkennen van verbanden tussen de verschillende elementen van het probleem’. Dat klinkt misschien heel logisch maar hielp mij persoonlijk niet veel verder. Als je ‘verbanden tussen de verschillende elementen’ vervangt door ‘oorzaak en gevolg’ wordt het al wel wat duidelijker. Wat mij alleen niet bevalt in deze definitie is dat het zo probleem gericht is. Een betere, hoewel meer indirecte, omschrijving vind ik: ‘Inzicht is de beste manier om te leren over ons leven, om te begrijpen hoe de dynamiek van lichaam en geest werkt, en dan gezien als geheel, niet slechts als optelsom van onze emoties, gedachten en reacties‘. Dit geeft wel meer gevoel, maar word het daarmee ook duidelijker wat inzicht is en hoe we dit kunnen verkrijgen?

Waar het om gaat is op een zo natuurlijk mogelijke manier te beschouwen wat er in je hoofd en in je lichaam gebeurt, als je kijkt naar, in dit geval, de relatie die je met iemand hebt. Maar wat is dat eigenlijk: ”zo natuurlijk mogelijk”? We hebben allemaal last van filters en lenzen die we gebruiken om te kijken naar wat er met ons gebeurt en zeker in relatie met de mensen om ons heen. Als je je al bewust bent van je eigen selectieve blik, hoe slaag je er dan in om dat los te laten en onbevooroordeeld waar te nemen? Let op hier komt een belangrijke tip: Een belangrijke emotie die een rol speelt bij dat leren loslaten is verbazing. Waarom? Op het moment dat je jezelf toestaat om verbaasd te zijn over iets wat je denkt of doet in relatie tot jezelf of de ander, herwaardeer je in zekere zin je eigen systeem, of fundament (deel 1 van het drie-stappen model). Je zegt eigenlijk tegen jezelf: hé, dat is gek dat ik daar zo op reageer. Ik zou ook anders kunnen reageren. Of: Ik heb zelfs de keuze om niet te reageren. (in feite beiden voorbeelden van stap 2: experimenteer met nieuw gedrag).

Een belangrijk element om meer inzicht te verkrijgen in hoe het zit in jouw relatie is jouw mate van inlevingsvermogen of empathie. Empathie is dat jij probeert te voelen wat de ander voelt. Mee te gaan in zijn of haar gevoel. Als de ander in de put zit, mee af te dalen en te ervaren hoe donker het daar is. Natuurlijk kun je ook reageren met een positieve houding en tegen de ander zeggen: “Kom op, het valt allemaal wel mee. Kijk ook eens naar de positieve dingen in het leven”. Het gekke is dat die ander zich niet begrepen zal voelen. Dat hij zich zelfs geschoffeerd kan voelen: “Mijn gevoelens worden niet serieus genomen”. En daaruit volgt meteen dat je de ander niet serieus neemt.

Als je je empathisch opstelt maak je verbinding met wie de ander is en hoe hij of zij zich voelt. Dat nodigt uit tot kwetsbaar opstellen en jou te vertellen hoe het komt dat hij zich zo voelt. Dan komt er informatie over hoe hij staat ten opzichte van jou en is er een opening maar een oplossing. Dan ontstaat er (het begin van) inzicht in hoe het zit in jouw relatie.

Dat inzicht geen doel op zich is wist je intussen al. Inzicht is maar de helft van het verhaal. De andere helft is dat je er iets mee moet doen (die ontzettend belangrijke stap 2). Denk als voorbeeld aan de chirurg die door zijn jarenlange ervaring aan de operatietafel een nieuw soort scalpel heeft ontwikkeld. Hij kan er over opscheppen op feestjes, hij kan interessante artikelen schrijven over hoe het ontwerp tot stand is gekomen, maar pas als hij er mee durft te gaan werken tijdens operaties zal blijken of zijn ontwerp juist was. Pas dan weet hij en doorleeft hij wat de echte praktische voordelen zijn (stap 3 in het model) en is er ruimte voor  verdere verdieping van inzicht en begrip.